2002 yılından beri yürürlükte olan Türk Medeni Kanunu, mirastan feragat sözleşmesini sıkı şekil şartlarına bağlar. Buna rağmen son dönemde İzmir’de özellikle gayrimenkul değerlerindeki artışın tetiklediği miras uyuşmazlıklarında, yıllar önce imzalanmış feragat sözleşmelerinin sonradan muvazaa gerekçesiyle mahkemeye taşındığı görülüyor.
Mirastan feragat sözleşmesi, TMK m. 528 ve 545’teki resmi şekle uygun kurulmuşsa kural olarak bağlayıcıdır ve tek taraflı pişmanlıkla iptal edilemez. Sözleşmenin kuruluşunda hata, hile veya korkutma gibi irade sakatlıklarının bulunması ya da tarafların gerçek iradeleriyle görünürdeki işlem arasında muvazaa oluşturulması, sözleşmenin geçerliliğinin ayrı hukuki sebeplerle tartışılmasına yol açabilir. İrade sakatlığı ve muvazaa birbirinden farklı hukuki kurumlardır ve her biri kendi şartları çerçevesinde değerlendirilir. Soyut iddia bu sonucu tek başına sağlamaz.
Mirastan Feragat Sözleşmesinin Geçerlilik Şartları
Türk Medeni Kanunu, mirastan feragat sözleşmesini sıradan bir yazılı anlaşma gibi değil, miras sözleşmesi kategorisinde düzenler. TMK m. 545 uyarınca bu sözleşmenin, resmi vasiyetname düzenlenmesinde aranan şekle uygun olarak yetkili memur ve iki tanığın önünde imzalanması gerekir. Örneğin Bornova’da yaşayan bir mirasbırakanın oğluyla kendi aralarında kaleme aldığı adi yazılı bir feragat beyanı, bu şekil şartını taşımadığı için baştan itibaren hüküm ifade etmez.
Şekil şartına uyulmuş olması, sözleşmenin içeriğinin her zaman tartışmasız olduğu anlamına gelmez. Feragatin ivazlı mı yoksa ivazsız mı yapıldığı, sözleşmenin sonuçlarını ve ileride öne sürülebilecek itiraz yollarını doğrudan etkiler. İvazlı feragatte, aksi belirtilmedikçe feragat edenin altsoyu da haktan mahrum kalır. Bu ayrımın gözden kaçırılması uygulamada sık karşılaşılan bir hatadır.

Muvazaa İddiası Hangi Durumlarda Öne Sürülebilir?
Muvazaa, tarafların gerçek iradeleri ile görünürdeki işlem arasında kasıtlı bir uyumsuzluk yaratmasıdır. Mirastan feragat sözleşmesinde muvazaa iddiası genellikle, feragat eden mirasçının aslında hiçbir karşılık almadığı halde sözleşmede bir ivaz gösterilmiş olması ya da feragatin gerçekte başka bir amaca hizmet ettiği iddiasıyla ortaya çıkar.
Diyelim ki Karşıyaka’da ticari işletmesi bulunan bir mirasbırakan, icra takibi başlamadan kısa süre önce kızıyla feragat sözleşmesi imzalıyor ve sözleşmede yüksek bir bedel gösteriliyor ama bu bedelin fiilen ödendiğine ilişkin hiçbir banka kaydı yok. Böyle bir tabloda diğer mirasçılar veya alacaklılar, sözleşmenin gerçek amacının feragat olmadığını, malvarlığını üçüncü kişilerden kaçırmak olduğunu ileri sürebilir. Bu tür uyuşmazlıklar genellikle tapu iptali davalarındaki ispat sorunlarıyla da iç içe geçer.
Muvazaa İddiasının Sınırları Nerede Başlar?
Burada asıl tartışılması gereken, muvazaa iddiasının ne kadar geniş yorumlanabileceğidir. Resmi şekilde kurulmuş bir sözleşme kendi içinde bir doğruluk karinesi taşır ve bu karineyi aşmak için soyut şüphe yeterli değildir. Yalnızca “neden bu kadar az bedelle feragat etti” sorusu tek başına muvazaayı ispatlamaz. İddia sahibinin, sözleşmenin görünürdeki içeriği ile tarafların gerçek ve ortak iradeleri arasında bilinçli bir farklılık bulunduğunu hukuken geçerli delillerle ortaya koyması gerekir. Sözleşmede belirtilen bedelin ödenmemiş olması muvazaa değerlendirmesinde dikkate alınabilecek bir olgu olmakla birlikte, ödemenin yapılmadığının ispatlanması her muvazaa iddiası için zorunlu değildir.
Belirleyici olan ölçüt, sözleşmenin kurulduğu andaki fiili koşullardır, geriye dönük yorumlar değildir. Feragatten yıllar sonra mirasbırakanın malvarlığı büyüdüğü için “o zaman bu kadar değerli değildi, şimdi daha fazla hak ediyorum” türünden bir pişmanlık hukuken muvazaa sayılmaz. Sözleşmenin kurulduğu anda taraflar arasında gerçek bir anlaşma iradesi varsa, sonradan ortaya çıkan değer artışı bu iradeyi geçersiz kılmaz.
Peki ama bu sınır her zaman bu kadar açık mı çiziliyor? Hayır. Mansuroğlu’da yaşayan üç kardeşten birinin, feragat sözleşmesinin imzalandığı tarihte mirasbırakanın sağlık durumu nedeniyle gerçek iradesini oluşturamayacak durumda olduğunu iddia ettiği bir örnekte durum değişir. Burada tartışma, mirasbırakanın sözleşmenin kurulduğu tarihte ayırt etme gücüne sahip olup olmadığına, dolayısıyla hukuki işlem ehliyetinin bulunup bulunmadığına yönelir. Ayırt etme gücünün yokluğu, hata, hile veya korkutma gibi irade sakatlıklarından farklı bir geçersizlik sebebidir. Bu noktayı doğru sınıflandırmak, davanın hangi delillerle yürütüleceğini baştan belirler.

Şekil Noksanlığı mı, Muvazaa mı? İkisini Birbirine Karıştırmamak Gerekir
Uygulamada sık yapılan bir hata, şekil noksanlığı ile muvazaa iddiasının birbirine karıştırılmasıdır. Şekil noksanlığı, sözleşmenin kurulduğu andaki usul hatasına dayanır ve resmi memur ile iki tanık önünde yapılmamışsa sözleşme baştan itibaren geçersizdir. Bunun için ayrıca bir kötü niyet veya gizli anlaşma ispatına gerek yoktur. Muvazaa iddiası ise şekil yönünden kusursuz kurulmuş bir sözleşmenin tarafların gerçek iradesini yansıtmadığını öne sürer ve bu nedenle çok daha ağır bir ispat yükü taşır.
Bu ayrımı net kurmak dava stratejisini de belirler. Alsancak’ta mirasçılardan biri kardeşinin yıllar önce imzaladığı feragat sözleşmesine itiraz etmek istiyorsa, önce sözleşmenin resmi şekle uygun kurulup kurulmadığını incelemeli, şekil yönünden sorun yoksa ancak o zaman muvazaaya dayalı iddiayı somut delillerle güçlendirmelidir. İki iddiayı aynı dilekçede gerekçesiz şekilde yan yana sıralamak, mahkemenin her ikisini de yüzeysel değerlendirmesine yol açabilir.
Mirasçılar İçin Pratik Yaklaşım
Bir mirastan feragat sözleşmesine itiraz etmeden önce izlenmesi gereken yol belirli bir sıra takip etmelidir. Önce sözleşmenin resmi şekil şartını (yetkili memur, iki tanık, imza) taşıyıp taşımadığı incelenmeli. Bu aşamada eksiklik varsa zaten butlan iddiası yeterlidir ve muvazaaya girmeye gerek kalmaz.
Şekil şartı eksiksizse, ikinci adımda feragatin kuruluş tarihindeki fiili koşullar (ödemenin yapılıp yapılmadığı, tarafların gerçek niyeti, varsa yazışmalar veya banka kayıtları) titizlikle toplanmalıdır. Bu kanıtlar ne kadar somut ve döneme ait olursa, muvazaa iddiasının mahkeme önünde başarı şansı da o kadar artar. Soyut adalet duygusuna dayanan itirazlar genellikle reddedilmektedir. Böyle bir sürece girmeden önce ne zaman hukuki destek alınması gerektiğini değerlendirmek faydalı olur.
Özetle, mirastan feragat sözleşmesine itiraz etmek isteyen bir mirasçının izlemesi gereken yol şu adımlardan oluşur.
- Şekil kontrolü: Sözleşmenin yetkili memur ve iki tanık önünde kurulup kurulmadığını incelemek
- Butlan değerlendirmesi: Şekil yönünden eksiklik varsa doğrudan geçersizlik iddiasına yönelmek
- Delil toplama: Şekil şartı eksiksizse feragatin kuruluş tarihindeki fiili koşullara ilişkin somut kanıt toplamak
- Zamanlama farkındalığı: Sonradan oluşan değer artışını değil, sözleşme tarihindeki gerçek iradeyi esas almak
Yasal Uyarı





